Dál qazir qazaq ádebıetin ádebı syılyqtyń álegi bılep tur deýge bolady. Baǵasy kezinde 50 myń AQSH dollary bolyp bekitilgen Memsyılyqtyń jyry áli taýsylar emes. Kezinde osy Memsyılyqqa baılanysty tiriler men ólilerdi jarystyryp, Jumeken men Shámshi marqumdardyń kórine deıin shýlattyq. Qytaıdaǵy Qajyǵumar aqsaqalǵa «Memsyılyq bermeıdi eken, onda ózimiz soǵan para-par syılyq taǵaıyndaımyz» dep birazymyz dúrlikkenimiz de este. Osyndaı túrli áńgime neden qozdap, neden shyǵyp jatyr? Árıne, syılyqtan. Jurttyń bári Nobel syılyǵynan bas tartqan Lev Tolstoı deımisiz? Bolmasa, Memsyılyqqa ómiri ıek artyp kórmegen Muhtar Shahanov syndy kisilik tanytý da ekiniń biriniń qolynan keler me?
Jazýshylar nege syılyqqa qumartady? Ol biz aıtpasaq ta túsinikti. Syılyǵyń bar ma, onda sen – talanttysyń. Joq pa – talantsyzsyń. Qaımana jurt turmaq, qalam ustaǵandardyń ózi qazir osylaı oılaıdy. Osylaı oılaýǵa, oılanýǵa májbúr. Sebebi «syılyq» degen aýrý etimizge enip, súıegimizge sińip ketken. Ol aýrýdan ál-ázir qutylmaıdy ekenbiz, onda onyń emin izdeıik.
Ondaı em bar. Ol – ádebı syılyqtyń sanyn kóbeıtý. Bizdegi ádebıet salasyndaǵy syılyqty sanasańyz, bes saýsaqty búgýge de kelmeıdi eken. Jastarǵa beriletin «Serper» men «Daryn», aty bar da zaty joq «Altyn qalam», «Alash», sosyn Memsyılyq. «Tarlan» syılyǵy tıynnyń joqtyǵynan toqtap qaldy. Buryn Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń Muqaǵalı syndy birneshe myqtylardyń atyndaǵy syılyqtary bolatyn. Onyń biri de qalmaǵan. Al endi alys shet elderdi aıtpaǵanda, kórshimiz Reseıdi alaıyq. Olarda ádebı syılyqtardan aıaq alyp júre almaısyz. Sanamalaıyq. «Antıbýker», «Orys Býkeri», «Iasnaıa Polána» Pýshkın, Lermontov, Ahmatova, Blok, Býnın, Belyı, Bajova, Esenın, Valentın Pıkýl, Mamın-Sıbırák, Iýlaeva, Beláev, Fadeev, Jýkovskıı, Grın, Soljenısyn, Býgrov, Efremov syndy sandaǵan marǵasqalardyń atynda jalpy sany 335 (úsh júz otyz bes) ádebı syılyq bar eken. Munyń bári – bir izge túsken, turaqty berilip turatyn syılyqtar. Munyń syrtynda mesenattar taǵaıyndaıtyn bir rettik qanshama syılyq bar. Qalamgerlerdi yntalandyrý degen osy emes pe?!
Bul – medaldyń bir jaǵy bolsa, endi ekinshi jaǵyn aýdaryp kórelik. Burynǵy Keńester odaǵynda ádebı syılyq kerek kezinde ult jazýshylaryn bir-birimen ádeıilep qyrqystyrý úshin paıdalanylǵany jasyryn emes. Sóıtse de, ol kezde ádildik bar edi. Qansha jerden ıdeologıanyń soıylyn soqty desek te, qanshama soqtaly týyndylar sol zamanda dúnıege keldi. Búgin she? Búginde sheteldiń ádebı syılyqtary el ishin ala taıdaı búldirýge kóshken. Orystyń aldyńǵy qatarly jazýshylary «Býker» syılyǵynyń kileń Batystyń batpaǵyna batqan haltýrshıkterge berilip, ádebı prosesti búldirip jatqanyna beker narazylyq tanytty deımisiz. Frans Kafka atyndaǵy altyn medaldyń, Sholohov atyndaǵy syılyqtardyń da salmaǵy tómendep ketkenin jurt bilmeıdi emes, biledi. Batystyń túrli syılyǵynan dámelenip, orys jazýshylary oqyrmannyń talǵamyn tal túste buzyp jatsa, qazaq ádebıeti de budan quralaqan emes. Qazaq oqyrmany tústep bolsyn tanymaıtyn bazbireýlerdiń kitaby aǵylshyn tilinde basylyp, Londonda, Nú-Iorkte, Parıjde tusaýkeseri ótip jatatynyna tańǵalmaıtyn boldyq. Kitapty eshkim oqymaıdy, biraq ol kitap syılyq alady. Kitap synshylar úshin emes, oqyrman úshin jazylatyny belgili. Oqylmaǵan kitap ta, teatrdaǵy bos zal da bir. Biraq kileń «aqsúıek» jazýshyǵa oqyrman kerek pe ózi? Kamúdyń aıtqan bir sózi eske túsedi: «Kim qarapaıym jazady, onyń oqyrmany bar, al kim kúrdeli jazady, onyń tek túsindirýshileri bar» dep. Jalpy, oqyrman men jazýshynyń arasy alshaqtap ketkeli qash-a-a-an...
Damyǵan Batys elderin aıtpaı-aq qoıaıyq, keshe ǵana keńestiń shekpeninen shyqqan Baltyq jaǵalaýy elderinde aqyn-jazýshylar syılyqqa ózderin usynbaıdy eken, turaqty memlekettik komısıa kitaptaryn oqyp, jyl saıyn laıyqty degen avtorǵa ózderi beredi eken. Bizge de osy tájirıbeni engizse, eshkim júregi aýyryp, aýrýhanadan bir-aq shyqpas pa edi...
Sonymen, ádebıet álemin Memsyılyqtyń álegi bılep tur. Qanybek Sarybaev marqumnyń mynadaı óleńi bar edi: «Óleńimniń ólmeıtini haqynda, qam jemesin jaqynym da jatym da. Qazaqtaǵy syılyqtardyń kóbisi, Syılyq almaı ketkenderdiń atynda». Ras. Sol syılyq almaı ketkenderdiń biri Muqaǵalı men Táken Álimqulov edi. Biraq Tákenniń de, Muqaǵalıdyń da atynda ádebı syılyq joǵy ókinishti...
Tóreǵalı TÁSHENOV
